علامت پیوند

[فرامرز]

فکر میکنم توجیه اضافه کردن علامتی جدید برای پیوند را دکتر باطنی خیلی خوب توضیح داده است، که فکر میکنم همه آشنا باشید یا با کمک گوگل میتوانید پیدا کنید. اضافه کردن یک کد جدید برای پیوند که بسته به مورد به همان شکلهای مرسوم (تقریباً) نشان داده شود، فقط نوشتن پیوند را کمی آسانتر میکند، آن هم فقط در کامپیوتر، تازه به قیمت اضافه کردن به بعضی پیچیدگیهای خط و نرم‌افزار.
من هنوز هم فکر میکنم اگر کد جدیدی اضافه کنید که علامتی شبیه ے ایجاد کند، منتها جمع‌وجورتر و کلاً نچسب (یعنی جزو کلمهٔ قبلی بشود ولی با حرف آخر ترکیب نشود و همیشه تنها باشد) مناسبترین انتخاب باشد. مزیتهای این پیشنهاد اینهاست: بالاخره در مواردی که کلمهٔ اول به صدایی ختم میشود ما یک یٔ میانجی باید بگذاریم، این ے جای آن را هم میگیرد. به علاوه اگر کاربری گیر سیستمی یا خطی افتاد که این علامت جدید را ندارد (مثل همین الان ما) میتواند با همان ے اردو (حالا فوقش با یک نیم‌فاصله قبلش) یک جوری کارش را راه بیاندازد. محض نمونه:
دست‌ے من، پاے تو، پای‌ے سیب، کوه‌ے بلند، خانه‌ے بزرگ، بوے بد، آنوی‌ے فرانسوی، Safariے من، «خوبی»ے این ایده.

راستش میشود هم هر دو این کدها را با علائمشان پیشنهاد داد و اضافه کرد و بعد نشست دید کاربران چه میکنند. بیشتر ابتکارات را آدمهای فنی باب کرده‌اند و بعد علما و حکما به علوم و درسهایشان اضافه کرده‌اند، نه؟

[Ilia]

چرا ما نمیتونیم بنویسیم:

دستِ من؛ پایِ تو؛ پایِ سیب؛ کوهِ بلند؛ خانهٔ بزرگ؛ Safariیه من؛ خوبیهٔ این ایده.

[فرامرز]

البته ما میتوانیم همین را بنویسیم و همین کار را هم سالهاست داریم میکنیم و ممکن است صدسال سیاه هم کسی این پیشنهادها را جدی نگیرد، ولی خوب تا پیشنهاد نکنی و امتحان نکنی که نمیشود فهمید به درد میخورد یا نه.
خلاصهٔ استدلال اضافه کردن یک علامت جدید (تا جایی که من گرفته‌ام) این است که علامت زیر ( ِ ) بنابر طبیعت خط عربی-فارسی از قلم میافتد. در ضمن این که ریز بودن و ریزقلم بودن این علامت و اشتباه شدنش با ( َ) برای خط پایینی، کمی مشکل‌ساز است. اما خود این «پیوند» از اجزاء اصلی زبان است و نبودنش سرعت و سلامت انتقال مطلب را مشکل میکند. به علاوه در پیوند کلماتی که به صدایی ختم میشوند ما یک ی تلفظ میکنیم که امروزه رسم شده است حالا یا همین ی یا کوچک‌شده‌اش را مینویسیم. با جا افتادن علامت جدید همهٔ این شکلها یکی میشوند و سریعتر خوانده میشوند.
راستی بیشتر مشکل ننوشتن این پیوند در خواندن جمله‌ها دیده میشود، که بعد از چند کلمه تازه میفهمی یک پیوند را جا انداخته‌ای یا زیادی خوانده‌ای. اگر یک کمی به رادیوهای فارسی گوش کنی مرتب مثالهایش را میشنوی.

[Behnam]

بله به قول فرامرز شدنی بودنش که می‌شود. نفر بعدی هم می‌تواند به شیوه‌ای دیگر ولی با همان موفقیت پیوند میان واژه‌ها را در نوشته‌اش به خواننده منتقل کند.
ولی خوشبختانه یا بدبختانه عامل جدیدی وارد میدان شده است و آن دنیای کامپیوتر است. دنیای search کردن و index کردن است. دنیایی که در آن اگر در دیکسیونر یک واژه را به سلیقهٔ شخصی تایپ کنی، لزوماً مترادفی برایش پیدا نخواهی کرد. در چنین دنیایی، تنها راه موفقیت تو در این است که کاری کنی که همه از روش نگارش تو تبعیت کنند. این معمولاً شدنی نیست مگر اینکه همگی، نه از روش یک نفر، بلکه از یک common denominator تبعیت کنند.
از سوی دیگر، ملاحظات کامپیوتری لزوماً مصیب‌بار نیست زیرا با حضور فعالانهٔ فارسی‌زبانان در تطبیق نگارش خود به قانونمندی‌های کامپیوتر، خود نگارش فارسی نیز رفته رفته قانونمندتر خواهد شد.
ایدهٔ فرامرز در مورد اینکه پیوند همیشه یک علامت باشد و دیگر بسته به شرایط تغییر شکل ندهد شاید آیندهٔ علامت پیوند باشد. ولی دست‌کم فعلاً، من فکر می‌کنم که تطبیق شکل آن به اشکالی که در فارسی به آن مأنوس بوده‌ایم از یک سو پذیرش بیشتری خواهد داشت و از سوی دیگر هیچ توفیری در آن امر تعیین کننده که اشاره کردم، یعنی ایندکس زبان فارسی نخواهد داشت. اگر روزی یک قلمساز تصمیم گرفت که اصلاً هیچ جایگزینی برای علامت پیوند در قلمش قرار ندهد، آن علامت در همه‌جا ظاهر خواهد شد.
ولی به نظر من پیوند باید صدای کسره داشته باشد. علامت آن هم باید بیانگر همان صدا باشد و نه «ی». صدای «ی» تنها یک نیاز «فیزیکی» سیستم صوتی انسان هست که در پیِ یک حرف با صدا، برای پرهیز از برش صوتی و ایجاد سکته، صدای «ی» را به «اِ» اضافه می‌کند. زبان فرانسوی هم کلی از قواعد پیچیده‌اش را به پیروی از این ایجاد روانی در گویش کلمات ایجاد کرده است. زیبایی زبان فرانسوی هم از همین‌ جاست.
اما حالا شکل پیوند چه باشد این چیزی نیست که ما (یعنی همهٔ هشتاد میلیون ما) دفعتاً به توافق برسیم. زور رضا شاهی هم نیست که به دعوا فیصله دهد. اما در دفاع مذبوحانه از طرح خودم، این را بگویم که طرح پیشنهادی در تصویر بالا تنها یک طرح بسیار ساده از ساده‌ترین اِلِمان‌های آن است. اگر چنین طرحی رسمیت داشت، من در قلم‌هایی که می‌سازم آن را به این شکل خام و خُشکه عرضه نمی‌کردم. خط تیره یک خط مستقیم هندسی نبود و کسره هم (که دیگر لزومی ندارد از کسرهٔ شناخته شده تبعیت کند) از کمی انحنا برخودار بود. در مجموع، طرح پیوند در هماهنگی با نمای قلم عرضه می‌شد و نه به این شکل خشک.
ولی در مجموع، یک کُد مشخص برای پیوند و یک کُد مشخص برای نیم‌فاصله (با قانونمندی‌های مشخص) تحولی اساسی در نگارش فارسی ایجاد خواهد کرد بدون اینکه «انقلاب» باشد.

[فرامرز]

این که میگویی پیوند باید صدای کسره داشته باشد، لابد می‌دانی در همهٔ لهجه‌های فارسی اینطوری نیست. مثلاً اصفهانی‌ها پیوند را چیزی نزدیک به«ای» تلفظ میکنند. (شهری مهمی اِس ها!) فکر میکنم تلفظ فتحه و ضمه برای پیوند هم در لهجه‌های مختلف داشته باشیم.
وقتی هم میگویی «کسره‌ای که لزوماً از کسرهٔ شناخته‌شده تبعیت نمیکند و کمی منحنی است»، خوب میشود یک علامت جدید، منتها همانطور ریز و خارج از رشته و از‌قلم‌افتادنی.
راستی پیشنهاد علامت جدید برای پیوند به خط دستی هم مربوط میشود و فقط برای نوشتن با کامپیوتر نیست. خلاصه حیف که نمیشه. اگر بشه، چی میشه!

[Behnam]

فتحه هم برای پیوند خیلی مرسوم است. من هم در این فکر بودم که اصلاً پیوند تغییر شکل ندهد و هرکس به سلیقهٔ خودش آن را تلفظ کند. اما در فارسی «استاندارد» اگر همین حالا هم مثل نمونه‌هایی که ایلیا آورد پیوند را بنویسیم، با صدای «اِ» می‌نویسیم. ضمناً نگران کوچکی علامت پیوند نباش. اندازهٔ پیوند آن اندازه‌ای خواهد بود که به وضوح به چشم بیاید. گو اینکه من لزومی نمی‌بینم که علامتی بزرگ باشد، بویژه به بزرگی یکی از بزرگترین حروف مثل ی یا ے.
به هر حال، چه کسره و چه فتحه و چه ضمه، «ی» یک صدای کمکی است و نه صدای اصلی.
برای پرهیز از این دعواهاست که من پیشنهاد می‌کنم عجالتاً پیوند همان اشکالی را بگیرد که با آن مأنوس هستیم!
پیشنهاد جدید، منجمله نیم‌فاصله، بویژه به خط دستی و روی کاغذ مربوط می‌شود. اگر قاعدهٔ نگارشی تعریف منسجم و coherent-ی روی کاغذ نداشته باشد، به درد کامپیوتر هم نخواهد خورد.

[Ilia]

بهنام جان آیا این راحت‌تر نیست که بجای اینکار به search engin ها بگوییم که این زیر و زبرها و واو و یه‌ها رو ندید بگیرند؟
همین الان مثلا گوگل برای بعضی از کلمات لاتین اینکار رو میکنه. یعنی برای گوگل فرق نمیکنه که مثلا دنبال "tuned-in" یا "tuned in" بگردی نتیجه‌اش یکیست و غیره.

[فرامرز]

محض وضوح مطلب خواستم تکرار کنم که علامت جدیدی که پیشنهاد میکنم برای پیوند به خط فارسی و یونیکد اضافه شود، نه ی است و نه ے. اگر کسی پیشنهاد خوبی برای شکل این حرف جدید دارد (مثلاً گذاشتن نقطه بالا یا پایین یک حرف موجود) حتماً مطرح کند. پیشنهاد خود من چیزی «شبیه» به ے بود منتها جمع‌وجورتر و نچسب، به قراینی که گفتم.
پیشنهاد بهنام را در مورد پیوند اگر خلاصه کنیم، درواقع دو جزء دارد. یکی اضافه کردن یک علامت جدید است شبیه به « ـِ » که برای پیوند کلمات لاتین یا داخل پرانتز به کار برود، به علاوهٔ اضافه کردن یک کد جدید به یونیکد که همان اَشکال مرسوم پیوند را برحسب موقعیت نشان بدهد. پیشنهاد اول خیلی کم کاربرد است و پیشنهاد دوم فقط مربوط به نوشتن با کامپیوتر است. تازه اگر همان شکلهای مرسوم پیوند را در نوشته‌ها خوب استفاده میکنند، این علامت را هم استفاده خواهند کرد.
خلاصه پیشنهاد بهنام چندان چیز جدید و عجیبی نیست، و اگر من اینها را مینویسم در رد این پیشنهاد نیست، بلکه فکر میکنم میشود کمی ماجراجوتر بود و ابتکار بزرگتری زد. اگر همه میگویند نه، خوب حتماً نمیشود و من کمی زیادی ماجراجو شده‌ام.
نکتهٔ اخیر ایلیا هم به نظر من کاملاً درست و بجاست.

[Behnam]

در مورد شکل جدید علامت پیوند، تا زمانی که صیقل بخورد کار دارد و نباید توقع داشت یک پدیدهٔ جدید ناگهان پذیرش همگانی پیدا کند. حالا شکلش هرچه که می‌خواهد باشد. ببین من در قلم کیهان شکل یک ویرگول را تغییر داده‌ام و با چه واکنش‌هایی روبرو شدم! خلاصه اینکه خدا قوت!
بخش یونیکدی پیشنهاد من برای کاربران به مفهوم داشتن یک کلید روی صفحه‌کلید برای پیوند است. همانطور که کلید برای «ب» دارند. حالا اینکه کلید «ب» در شرایط مختلف چه شکلی را ارائه می‌دهد از یک دستور زبان تبعیت می‌کند. کلید پیوند هم همینطور. اگر دستور زبان بگوید در شرایط تعریف نشده هیچ شکلی نداشته باشد، هیچ شکلی نخواهد داشت و نامرئی خواهد بود. اگر بگوید در چنین شرایطی، مثلاً بعد از -«خوبی» ـِ این ایده چیست؟-شکلی داشته باشد، خواهد داشت. این شکل هم لزوماً ـِ نیست. می‌تواند ے یا هر چیز دیگری باشد. نکتهٔ اساسی این است که در کُدبندی نوشتار فارسی، پس از پایان نوشتن یک واژه کُدی وجود خواهد داشت که نشان دهد که به ساختار آن واژه تعلق ندارد ولی واژه را به واژهٔ بعدی پیوند می‌دهد.
در مورد قابلیت جستجو و قابلیت نادیده گرفتن برخی از کُدها در جستجو نظر ایلیا کاملاً درست است. این نادیده گرفتن در جستجو هم شدنی است و هم ضروری. ولی این نکته ذهن ما را از اصل موضوع منحرف می‌کند. ما باید قادر باشیم که به موتور جستجو بگوییم دقیقاً چه چیزهایی را دیده بگیرد و چه چیزهایی را نادیده. برای این کار هم نباید از کیسهٔ خلیفه ببخشیم. موتور جستجو می‌تواند علامت پیوند را که ویژهٔ زبان فارسی است نادیده بگیرد. ولی «ی» را نمی‌تواند، و اگر هم دستورات مشخصی به موتور داده باشیم که در چه شرایطی آن را نادیده بگیرد، این دستورات را برای زبان فارسی داده ایم (که ضمناً اگر این زحمت را بکشیم چرا کار اساسی نکنیم!) و چه بسا همان دستورات به جستجوی «ی» در پشتو و کردی و اردو (در میان زبان‌هایی که من با آنها سر و کاری داشته‌ام) لطمه بزند.
اتفاقاً موضوع نادیده گرفتن یک کُد یا یکی گرفتن آن با کُد دیگری در جستجو از عوامل مهم کاربرد کامپیوتری متن است ولی این نیز به همان قانونمندی نیاز دارد که خود نوشتار فارسی دارد. و اینها همه ابتدا باید بر روی کاغذ نظم بگیرد و نه صفحهٔ کامپیوتر.

[فرامرز]

بهنام عزیز. ممنون از توضیحاتت. با بخش یونیکدی پیشنهاد تو کاملاً موافقم و امیدوارم موفق شوی چنین کدی را اضافه کنی. در مورد شکلش هم کاملاً حق با توست. فعلاً کدش را اضافه کنیم، بعداً شکلش را یک کاری میکنیم. فعلاً برای تبدیل آن کد به شکلهای مرسوم کمی زحمت طراحان قلم زیاد میشود ولی خوب گویا چاره‌ای نیست.
در مورد نیم‌فاصله هم با داشتن کد مشخص و مناسب فکر نمیکنم کسی مخالف باشد. فکر میکنم همین حالا هم نیم‌فاصله کاربرد مشخصی در خط دستی و کامپیوتری دارد، همان جدا و بی‌فاصله نوشتن، که مثلاً در همهٔ کتابهای درسی امروزه برای «می‌خوانم» و «خانه‌یِ» و «سرمه‌ای» استفاده میشود، منتها نام مشخصی ندارد و قواعدش در جاهایی دلبخواهی است. فکر میکنم جا انداختن نام نیم‌فاصله برای این کاربرد در دبستان چندان ساده نباشد. قواعد «جدا و بی‌فاصله» نوشتن هم به نظرم چیزی است که به تدریج و با هم‌فکری نویسندگان و خوانندگان فارسی تعیین میشود. مهم این است که چنین چیزی را در خط به رسمیت بشناسیم (که میشناسیم) و راه درستش هم در کامپیوتر باشد که تاحدودی هست و با تلاش شما درست‌تر میشود.

[فرامرز]

راستی یک سؤال، که شاید باید اول میپرسیدم. این که گفته‌اید «چنین و چنان کدی را از یونیکد تقاضا میکنید» میشود یک کم مفصل‌تر توضیح دهید. هر کسی میتواند پیشنهاد و تقاضایی به یونیکد بدهد یا فقط مؤسسات شناخته شده؟ چه مراحلی دارد و چقدر طول میکشد؟ از این حرفها.

[Behnam]

روزبه پورنادر عضو علی‌البدل (فکر می‌کنم اصطلاحش همین باشد) یونیکد از سوی ایران بود که مدتهاست از او خبری نیست. ولی بهداد اسفهبد هم از گروه فارسی وِب بود که روزبه هم در آن فعالیت داشت. او رسم و رسوم این کار را بهتر می‌داند. ولی سایت او http://groups.google.com/group/persian-computing هنوز فعال نشده است. ده یازده نفر تاکنون در آن عضو شده‌اند.
من فقط با فوروم عمومی گفتگوها در یونیکد سر و کار داشته‌ام و بوروکراسی فعالیت یونیکد آنقدر پیچیده است که خودش به یک دورهٔ آموزشی نیاز دارد!
ولی با جان هادسن از کله‌گنده‌های یونیکد مکاتبه دارم و اگر بدون مشارکت دیگر دوستان کاری از پیش نرفت، می‌توانم از او پرس و جو کنم. ولی فکر می‌کنم یکی از ملازماتش تهیهٔ یک petition باشد از افراد با credential. من از آن افراد که نیستم ولی اگر تو کسانی را می‌شناسی بد نیست موضوع را برایشان مطرح کنی. من دکتر باطنی را نمی‌شناختم ولی به پیشنهاد تو رفتم و چیزهایی را از او پیدا کردم. فکر می‌کنم نظرش در مورد اضافه خیلی به ایدهٔ علامت پیوند نزدیک است.

[فرامرز]

من در این زمینه‌ها کاملاً آماتورم. متأسفانه آشنایی مستقیم با کسی در این حرفه ندارم ولی درصورت نیاز حاضر به کمک هستم.
یک علامت دیگری که فکر میکنم جایش در فارسی خالی است، علامتی است که بشود جای حروف محذوف گذاشت. مثلاً در انگلیسی مینویسند Rock 'n' Roll و جای حروفی که در زبان شکستهٔ عموم تلفظ نمیشود یک «'» میگذارند. در فارسی ما علامت خاصی برای این کار انتخاب نکرده‌ایم و روش یکسانی برای آن نداریم. مثلاً در تلفظ شکسته «یک» میشود «یـِ » یا «است» میشود «اِ» یا «اَ» . اولی را مینویسند «یه» و دومی را میچسبانند به کلمهٔ قبلی، مثل «خوبه». البته این به اهمیت علامت پیوند نیست، اما اگر بشود چیزی برایش پیدا کرد به درد میخورد.

[Behnam]

این چیزها معمولاً در صنعت نشر رفته رفته استانداردی پیدا می‌کند. در انگلیسی این چیزها در میان خود حروف و علامات موجود در انگلیسی انتخاب شده و نقش دیگری پیدا می‌کند. مثل آپوستروف. با حروف به هم چسبان فارسی قضیه خیلی مشکل‌تر است. طرح آن در یونیکد هم در حال حاضر تقریباً غیر ممکن است چون ما هیچ قاعده‌ای برای آن نداریم. پیوند برای چیزی که قبلاً داشتیم قاعده می‌آورد. abbreviation اصلاً چیز جا افتاده‌ای ندارد که بخواهیم برایش کُد بگیریم.
برای abbreviation واژهٔ «هجری» یک چیز جا افتاده داریم. «ھ». این هم از زمرهٔ درخواست‌های من قید شده است. برای خلاصه سازی «هجری» و نیز برای نمایش ھ در حروف شمارشگر ابجدهوز.
ولی عجالتاً فکر می‌کنم بازگشت «ه» صدادار برای مواری چون «یە» پاسخگو باشد. خدای ناکرده اگر روزی دستور زبان خواست که «بخواهیم» را مثلاً «بەخواهیم» بنویسیم، باز همان «ه» صدادار است!
این را نیز باید در نظر داشت که باید کمی مبتکر بود. صفحه‌کلید فارسی کلاویهٔ پیانو نیست که هرچیز جدیدی که به ذهنمان برسد بر آن تلنبار کنیم. حد و مرزی دارد. همانطور که در لاتین از کلیدهای موجود برای امور متفرقه استفاده می‌کنند، در فارسی هم باید تا آنجا که ممکن است از امکانات موجود استفاده کرد مگر اینکه نه به گویش کوچه (و عمدتاً تهرانی) بلکه به اصل و اصول زبان فارسی مربوط باشد.
در مورد اینکه داوطلب شده‌ای که در پیشبرد این امر کمک کنی خیلی ممنون. فعلاً که این بحث عمدتاً دو نفره بوده است. باید پیام آن به گوش افراد بیشتری برسد. ولی اگر ساکن ایران هستی، جمع‌آوری کتاب‌های قدیمی چاپی و یا دست‌نویس که از پیوند به اشکال مختلف استفاده کرده‌اند، اسکن کردن و تهیهٔ pdf از آنها با کاتالوگ کردن دقیق مرجع این اسناد کاری هست که به نظرم خیلی مفید می‌آید.

[فرامرز]

در این مورد شرمنده. در ایران نیستم و دسترسی به کتابخانه‌های فارسی هم متأسفانه ندارم.
متن همهٔ کتابهای درسی ایران در سایت chap.sch.ir برای دانلود هست، گرچه قفلی دارند که در مک کار نمیکند. البته پیشنهاد تو با آنچه در کتابهای درسی امروز هست تفاوتهایی دارد.
اگر مقاله‌ای تخصصی یا مشخصات پایان‌نامه‌ای، چیزی را هم در این زمینه پیدا کنم، حتماً اطلاع میدهم.